Оқушылардың шамадан тыс шаршауы: себептері, салдары және алдын алу шаралары
Мектеп жасындағы балалардың денсаулығы – қоғамның әл-ауқатын көрсететін маңызды көрсеткіштердің бірі. Оқу кезеңінде бала жоғары ақыл-ой және дене жүктемесіне, үлкен көлемдегі ақпаратты меңгеруге және күн тәртібін сақтауға мәжбүр болады. Демалыстың жеткіліксіздігі, оқу үдерісінің дұрыс ұйымдастырылмауы және ұйқы режимінің бұзылуы оқушылардың шамадан тыс шаршауына әкелуі мүмкін.
Оқушылардың шамадан тыс шаршауының негізгі себептері:
- Оқу жүктемесінің жоғары болуы. Сабақтардың, үй тапсырмаларының, бақылау жұмыстарының және қосымша сабақтардың көптігі баланың жүйке жүйесіне түсетін жүктемені арттырады.
- Ұйқының жеткіліксіздігі. Үй тапсырмаларын кеш орындау, ұйықтар алдында гаджеттерді пайдалану және күн тәртібін сақтамау ағзаның толық қалпына келуіне кедергі келтіреді.
- Дене белсенділігінің төмендігі. Ұзақ уақыт бойы отырып оқу және таза ауада серуендеудің жеткіліксіздігі жұмысқа қабілеттіліктің төмендеуіне ықпал етуі мүмкін.
- Дұрыс тамақтанбау. Тамақтану тәртібінің бұзылуы және теңгерімсіз тамақтану баланың өзін-өзі сезінуіне және зейін қою қабілетіне кері әсер етуі мүмкін.
- Оқу жағдайларының қолайсыздығы. Жарықтың жеткіліксіздігі, шу, ыңғайсыз жиһаз, бөлме температурасының жоғары болуы және желдетудің жеткіліксіздігі шаршауды күшейтуі мүмкін.
- Психоэмоционалдық жүктеме. Емтихандар алдындағы қорқыныш, ата-ананың жоғары талаптары, құрдастарымен жанжалдар және мазасыздық та шаршаудың дамуына ықпал етеді.
Оқушылардың шамадан тыс шаршауының белгілері:
Шамадан тыс шаршау физикалық және психологиялық белгілер арқылы көрінуі мүмкін. Ең жиі кездесетін белгілерге тез шаршау, зейіннің төмендеуі, есте сақтау қабілетінің нашарлауы, бас ауруы, ашуланшақтық, ұйқышылдық және оқуға деген қызығушылықтың төмендеуі жатады.
Кейбір балаларда ұйқының бұзылуы, эмоционалдық тұрақсыздық, ынтаның төмендеуі және күнделікті тапсырмаларды орындау кезінде қателіктердің көбеюі байқалуы мүмкін.
Бұл белгілердің барлығы тек оқу жүктемесіне байланысты бола бермейтінін ескеру қажет. Егер олар ұзақ уақыт сақталса немесе күшейсе, себебін анықтау үшін медицина маманына жүгіну керек.
Оқушылардың шамадан тыс шаршауының алдын алу
Шамадан тыс шаршаудың алдын алу білім беру ұйымдарының, ата-аналардың және медицина қызметкерлерінің бірлескен жұмысы арқылы жүзеге асырылуы тиіс.
Негізгі алдын алу шаралары:
- Оқу үдерісін тиімді ұйымдастыру. Сабақтардың ұзақтығына, оқу әрекеттерінің кезектесуіне және үзілістерді ұйымдастыруға қойылатын гигиеналық талаптарды сақтау қажет.
- Ұйқы мен демалыс тәртібін сақтау. Балалардың жас ерекшеліктері мен жеке қажеттіліктеріне сәйкес жеткілікті ұйықтауын қамтамасыз ету маңызды.
- Тұрақты дене белсенділігі. Таза ауада серуендеу, дене шынықтыру сабақтары және қимылды ойындар жұмысқа қабілеттілікті сақтауға көмектеседі.
- Теңгерімді тамақтану. Жас ерекшеліктеріне сәйкес тұрақты әрі құнарлы тамақтану ағзаны қажетті энергиямен қамтамасыз етіп, жалпы жағдайды жақсартады.
- Гаджеттерді үздіксіз пайдалануды шектеу. Үй тапсырмаларын орындау кезінде үзіліс жасап, ұйықтар алдында электрондық құрылғыларды пайдалануды азайту ұсынылады.
- Қолайлы оқу жағдайларын қамтамасыз ету. Жеткілікті жарықтандыруды, қолайлы микроклиматты, тазалықты және балалардың бойына сәйкес келетін мектеп жиһазын қамтамасыз ету қажет.
- Психологиялық қолдау көрсету. Отбасында және мектепте қолайлы қарым-қатынас ортасын қалыптастыру, бағалар үшін шамадан тыс қысым жасамау және эмоционалдық жайсыздық белгілерін дер кезінде анықтау маңызды.
Ата-аналар баланың күн тәртібін қадағалап, оқу мен демалыстың дұрыс кезектесуін қамтамасыз етіп, оның мінез-құлқы мен өзін-өзі сезінуіндегі өзгерістерге назар аударуы керек. Уақытылы алдын алу шараларын жүргізу, оқу жүктемесін тиімді бөлу, күн тәртібін сақтау, дұрыс тамақтану және білім беру ұйымдарында қолайлы жағдай жасау шамадан тыс шаршау қаупін азайтуға және балалардың денсаулығын сақтауға көмектеседі.
Балалардың физикалық және эмоционалдық саулығына қамқорлық жасау – олардың табысты білім алуы мен үйлесімді дамуының маңызды шарты.
Б.Е.АБЖАНОВ,
Қарағанды қаласы Қазыбек би атындағы ауданының
СЭББ басшысының орынбасары