Әділетті қоғамның алғышартын айқындаған ұлы тұлға

10 тамызда қазақ халқының ұлы ақыны, ағартушысы, ойшылы, сазгері әрі рухани көсемі Абай Құнанбайұлының туғанына 180 жыл толады. Бұл – ұлт руханияты үшін ерекше белес, қазақ қоғамының өсу жолындағы маңызды тарихи межелердің бірі. Себебі Абайдың мұрасы – тек әдеби құндылық емес, сонымен қатар, қоғамды өркениетке жетелейтін рухани бағдар.

Абай – толық адамның бейнесін қалыптастыруды армандаған хакім. Ол өз заманының ащы шындығын көріп, еліне шынайы жанашырлық танытты. Қарапайым сынау мен даттаудан гөрі, ақын халқын түзетуге, тәрбиелеуге ұмтылды. Оның қарасөздері мен өлеңдері – бүгінгі қоғам үшін де айна іспетті. Себебі Абай қалдырған өсиет – уақыт пен кеңістікке тәуелсіз рухани ереже. Бүгінде ақпарат ағыны артып, технология қарыштап дамыса да, қоғамда рухани жұтаңдық байқалады. Әдептілік пен көркем мінез, жанашырлық пен еңбекқорлық – Абай армандаған толық адамның қасиеттері кейде назардан тыс қалып жатады. Бұл орайда Абайдың 2-ші және 7-қара сөздеріндегі сындарлы ойлары бізге әлі де ой салуы тиіс. Мәселен ақын өз қара сөзінде қазақтың өзінен өзге ұлтты төмен санауға бейім тұратынын сынап, өзгені сынағаннан бұрын, өз бойындағы кемшілікті түзетудің маңыздылығына тоқталады. Бұл – бүгінгі күннің де өзекті мәселесі. Біз өзгеден бұрын өзімізді тануға, сындарлы даму жолын таңдауға талпынуымыз керек. Сол сияқты, Абай жан құмары мен тән құмары жайлы ой қозғап, адамзаттың бала кезіндегі білуге деген ынтасы есейген сайын бәсеңсіп, тек тән қажеттіліктерін қанағаттандыруға қарай бет бұратынын сынайды. Бұл да бүгінгі қоғамдағы смартфон мен әлеуметтік желіге тәуелділік мәселесіне дөп келеді.

Абай шығармашылығы әділетті қоғам құру идеясын көтереді. Оның ойынша, адам өзінің шыққан тегімен емес, еңбегімен, талабымен биіктеуі керек. Бұл – қазіргі меритократиялық қағидаттардың өзегі. Абайдың: «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» деген сөзі осы идеяның айқын дәлелі. Мемлекет басшысы ұсынған «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» тұжырымдамасы да Абай мұрасымен үндес. Қоғам мен билік арасындағы сенімді диалог орнағанда ғана ел дамуы мен тұрақтылығы қамтамасыз етіледі. Ұлттық қоғамдық сенім кеңесі, оның мүшелерінің нақты жұмыс жүргізуі – осы идеяның жүзеге асуына бағытталған нақты қадам. Абай «Келелі кеңес жоғалды, Ел сыбырды қолға алды» деп, халық пен билік арасындағы ашық диалогтың жоқтығын, сенімнің әлсіреуін сынға алған еді.

Бұл бүгін де өз маңызын жойған жоқ. Сондықтан Абай мұрасын терең түсініп, оны қоғам ісінде қолдану – әрбір азаматтың міндеті. Абай – жастардың болашағына ерекше үмітпен қараған тұлға. Ол білімсіз елдің болашағы жоқ екенін жақсы түсінді. Абай жастарға жөн-жоба, бағыт-бағдар көрсетіп, шындыққа адал болуға үндеді. Қазіргі жастардың көпшілігі интернетке тәуелді болса, бұл – жан құмары емес, тән құмарының үстемдік құрғанының көрінісі. Осы жағдайдан шығудың бір жолы – саналы шектеу, уақытты басқару және кітап оқуға, ой жүгіртуге қайта оралу. Абайтану ғылымының мектеп бағдарламасына енгізілуі – дұрыс шешім. Абайды жаттап білу жеткіліксіз, оны терең түсініп, өмірге енгізе білу қажет. Тек сонда ғана біз хакім Абай аңсаған «толық адам» бейнесіне бір табан жақындай түсеміз. Абай Құнанбайұлы – қазақтың ғана емес, күллі адамзаттың рухани шамшырағы. Оның идеялары – бүгінгі әділетті, парасатты, әрі өркениетті қоғам құрудың алтын қазығы. 180 жылдық мерейтой – тек еске алу емес, Абай аманатын іске асыру жолында жаңаша серпін беретін тарихи кезең. Біз Абайға қарап бой түзеп, оның мұрасын іс жүзінде жүзеге асыру арқылы ғана кемел қоғамға қол жеткізе аламыз.

Қанағат ЖИЕНҚҰЛОВА,

«QH»