САЙЛАУШЫ ҚҰҚЫҒЫ – ӘДІЛ САЙЛАУДЫҢ БАСТЫ КЕПІЛІ
Сайлаушының құқығын қорғау – әділ әрі ашық сайлаудың негізгі кепілі. Қазақстан заңнамасында азаматтардың еркін таңдауын қамтамасыз ететін жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы, жасырын дауыс беру, сайлау процесінің ашықтығы мен қоғамдық бақылау тетіктері қарастырылған.
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңына сәйкес, 18 жасқа толған әрбір азаматтың сайлауға қатысуға және заңда белгіленген талаптарға сәйкес сайлануға құқығы бар. Азаматтар кандидаттарға немесе саяси партияларға тікелей дауыс береді. Ал жасырын дауыс беру сайлаушының өз еркін білдіру құпиялылығын қамтамасыз етіп, оның қалай дауыс бергенін бақылауға жол бермейді.
Сайлау процесінің жариялылығы мен ашықтығы да азаматтардың құқықтарын қорғаудың маңызды тетігі саналады. Сайлау комиссияларының қызметі ашық жүзеге асырылады. Сайлауға байқаушылар, бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері және кандидаттардың сенім білдірілген адамдары қатыса алады. Бұл сайлау рәсімдерінің заң талаптарына сәйкес өтуіне ықпал етеді.
Осы ретте тәуелсіз байқаушылардың рөлі ерекше. Олар сайлау комиссияларының отырыстарына қатысуға, дауыс беру мен дауыстарды санау барысын, хаттамалардың берілуін бақылауға, хаттамалармен танысып, олардың куәландырылған көшірмелерін алуға құқылы. Сонымен бірге сайлау комиссияларының шешімдері мен әрекеттеріне шағым жасау мүмкіндігі бар.
Заң талаптарын сақтай отырып, байқаушылар фото, аудио және бейнежазба арқылы заң бұзушылықтарды да тіркей алады. Мұндай қоғамдық бақылау дауыс беру және дауыстарды санау рәсімдерінің ашықтығы мен айқындығын қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Қазіргі таңда цифрлық технологиялар мен электрондық мемлекеттік қызметтер де сайлаушылардың құқықтарын қорғауды күшейтуге мүмкіндік береді. Конституцияға және «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңға сәйкес қолданылған жағдайда, цифрлық сервистер азаматтардың сайлау, кандидаттар және дауыс беру тәртібі туралы ақпаратқа қолжетімділігін жеңілдетеді. Сондай-ақ электрондық сервистер арқылы сайлаушылар тізіміндегі өз деректерін тексеруге мүмкіндік бар.
Дегенмен цифрлық технологияларды қолданудың өзіндік тәуекелдері де жоқ емес. Мәселен, барлық азаматтың интернетке және электрондық қызметтерге бірдей қолжетімділігі болмауы мүмкін. Сондықтан дәстүрлі ақпараттандыру мен түсіндіру жұмыстарының маңызы сақталады.
Қазақстан сайлау заңнамасын жетілдіру барысында демократиялық сайлауды өткізудің жалпыға танылған халықаралық стандарттарын да ескереді. Бұл стандарттар халықаралық құжаттарда бекітілген жалпыға бірдей, тең және тікелей сайлау құқығы, сондай-ақ жасырын дауыс беру қағидаттарына негізделеді.
Сайлаушылардың құқықтық сауаттылығын арттыру да маңызды міндет. Осы бағытта азаматтардың құқықтары мен міндеттері туралы тұрақты ақпараттық-түсіндіру жұмыстарын жүргізу қажет. Мектептерде, колледждерде және жоғары оқу орындарында құқықтық білім беру бағдарламаларының ауқымын кеңейтіп, сайлау туралы ресми ақпараттың мемлекеттік интернет-ресурстар мен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы қолжетімді болуын қамтамасыз ету маңызды.
Сонымен қатар сайлау құқығы мәселелері бойынша қоғамдық семинарлар, дәрістер мен консультациялар ұйымдастырудың да пайдасы зор. Мұндай шаралар азаматтардың өз құқықтарын жақсы білуіне және сайлауға белсенді қатысуына ықпал етеді.
Егер сайлау қорытындыларына күмән туындаса, азаматтардың өз құқықтарын қорғаудың заңды мүмкіндіктері бар. Сайлаушы тиісті сайлау комиссиясына өтініштер мен шағымдар беруге, бұзылған сайлау құқықтарын қорғау үшін сотқа жүгінуге, сондай-ақ өз шағымының қаралуы туралы ақпаратты заңда белгіленген тәртіппен алуға құқылы. Барлық өтініш Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген мерзімдер мен тәртіпке сәйкес қаралады.
Қазіргі уақытта қолданыстағы заңнамада сайлаушылардың құқықтарын қорғаудың негізгі тетіктері қарастырылған. Сондықтан азаматтардың өз құқықтарын білуі, сайлау процесіне белсенді қатысуы және заңда көзделген мүмкіндіктерді дұрыс пайдалана алуы – әділ әрі ашық сайлаудың маңызды шарттарының бірі.
Әділ БЕК