Жамбыл Жабаев – ғасырлар үнін жалғаған дала ақыны
Жамбыл Жабаевтың есімі қазақ және әлем поэзиясының тарихында айрықша орын алады. Оның сөзі – ежелгі көшпелі дәстүрдің сарыны мен ХХ ғасырдың толғанысы қатар естілетін дала үні. Ол халық шығармашылығының символына айналып, дәуірлерді жалғаған, ауызша поэзия мен жаңа әдеби шындықтың арасындағы тірі көпір болды.
Жамбыл 1846 жылы Жетісу өңіріндегі Жамбыл тауының баурайында дүниеге келді. Балалық шағынан бастап оны халық поэзиясының табиғи ортасы – айтыс, ақындар жыры, домбыра үні қоршады. Дәл осы ортада оның дүниетанымы қалыптасып, поэтикалық сезімі жетілді. Ол жастайынан суырыпсалма өнерге бейімділігін танытып, бозбала шағында-ақ айтысқа қатысып, сол жерде лезде туатын тірі сөздің шеберлігін шыңдады.
Жамбыл поэзиясы әрдайым халық өмірімен біте қайнасып жатты. Ол дала батырларын жырлады, әділетсіздікті әшкереледі, ар-намыс, адамдық қадір-қасиет пен еркіндік тақырыптарын көтерді. Оның жырларынан көшпелі мәдениеттің рухы, үлкенге құрмет, туған жерге деген шексіз сүйіспеншілік айқын сезіледі. Сол себепті де ол бір жырында:
«Мен – халықтың ақыны, дала үні,
Домбырам – көшпелі тағдырымның серігі», – деп толғайды.
Бұл жолдар ақын шығармашылығының өзегін – ақын мен халықтың, сөз бен өмірдің бірлігін айқын көрсетеді.
Жамбылдың даңқы әсіресе Ұлы Отан соғысы жылдарында кеңінен танылды. Оның «Ленинградтық өренім!» атты жыры қоршауда қалған қалаға рухани демеу болған символдық шығармаға айналды. Қарт ақын ленинградтықтарға өз перзентіндей үн қатып, қазақ даласының жылуын, жеңіске деген сенім мен адамдық бірліктің күшін жеткізді:
«Ленинградтық өренім!
Мақтанышым сен едің!
Нева өзенін сүйкімді
Бұлағымдай көремін».
Бұл жолдар радио арқылы таралып, газеттерде жарияланып, қоршаудың ауыр күндерінде халыққа рухани тірек болды.
Жамбыл феномені – оның жырлары қағазға түсіп, кітап болып тараса да, ауызша дәстүрге адал қалуында. Ол өлеңді қағазға жазған жоқ: оның поэзиясы дауыста, интонацияда, домбыраның ырғағында өмір сүрді. Бұл – сәттің поэзиясы, тыңдарманның көз алдында туған жанды сөз еді.
Жамбыл жүз жылға жуық ғұмыр кешіп, талай тарихи өзгерістің куәсі болды. Ол ХІХ ғасырдағы көшпелі тіршіліктен ХХ ғасырдың индустриялық дәуіріне дейінгі жолды бастан өткерді. Оның тағдыры тұтас халықтың тағдырындай – дәстүрлі өмір салтынан жаңа заманға өткен тарихи кезеңді бейнелейді. Соған қарамастан, ол ең басты құндылығын сақтап қалды: ата-баба мәдениетімен, дала жырымен, халықтық тамырмен байланысын үзген жоқ.
Бүгінде Жамбыл есімімен облыстар, қалалар, көшелер, университеттер мен мәдениет ошақтары аталады. Оның жырлары мектеп бағдарламасына енген, ал бейнесі халық даналығы мен рухани қуаттың символы ретінде бағаланады. Ақынның өзі айтқандай:
«Жамбыл – менің жай атым,
Халық – менің шын атым».
Жамбыл Жабаев – жай ғана ақын емес, ол – бүкіл әлемге жеткен дала үні. Оның сөзі ашық аспан астында, жел мен шөптің сыбдыры арасында туды. Сондықтан да оның жырларынан бүгінге дейін туған жердің тынысы сезіліп тұрады.
Н.В.ДОКУЧАЕВА,
С.А.ИВАНОВА,
Ә.Сағынов атындағы ҚарТУ-дың
«Орыс тілі және мәдениеті»
кафедрасының аға оқытушылары