Қақтығыс өршуде: Киіктер мен фермерлер – қайсысын қорғаймыз?
Қазақстанда киік саны бұрын-соңды болмаған деңгейге жетіп, 4 миллионнан асты. Бұған дейін қызыл кітапқа енгізіліп, ерекше қорғалған жануар енді егінші-шаруаларға алаңдаушылық туғыза бастады. Әсіресе Қарағанды облысындағы Нұра ауданында фермерлер егістіктерін киіктер таптап, шығынға батырғанын айтып дабыл қаққанда, қоғамда «киікті ату керек пе, әлде қорғауды жалғастыру қажет пе?» деген пікірталас күшейді.
Фермерлер не дейді?
Нұралық шаруалар бидай мен арпа алқаптарын сақтап қалу үшін қоршаулар тұрғызып, ор қазып, күзет қойып әбігер. Дегенмен, олардың айтуынша, бұл шаралардың бәрі нәтижесіз болып отыр. Сондықтан олар мемлекеттен шығындарының орнын толтыруды және киікті атуға рұқсат беруді талап етеді.
«Қазір киік тым көбейіп кетті. Таңдау жасау керек: егіншілерге қолдау көрсете ме, әлде киіктің жабайы популяциясын қорғай ма? Мәселені шешу үшін нақты әрекет қажет. Киіктер төлдеп болды, саны келесі жылы тағы да өседі. Оларды басқа аймақтарға көшіру керек шығар. Бірақ кез келген жануар секілді киік те қайтадан үйренген аймағына қайтып келеді», дейді Қазақстан фермерлер қауымдастығының Қарағанды филиалының өкілі Ерлан Оспанов.
Экологтар: «Мәселе тек киікте емес»
Эколог мамандар болса, ауыл шаруашылығында негізгі түйткіл – киіктің көптігі емес, жем-шөп пен судың тапшылығы және мал шаруашылығының шамадан тыс дамуы екенін алға тартады.
Қазақстан биоәртүрлілікті сақтау қауымдастығы ғылым жөніндегі директоры Сергей Скляренкотың пікірінше:
«Киікті толық жойып жіберсе де, мәселе шешілмейді. Киік – тек қосымша фактор. Негізгі себеп – қолдағы ресурстардың мал санына жеткіліксіздігі. Оның үстіне, киік көбінесе үй жануарлары жемейтін шөппен қоректенеді».
Сергей Скляренко киіктер әдетте белгілі бір соқпақпен жүретінін, бірақ үркіткен жағдайда топталып қорыққан күйде алдынан шыққан егісті таптап кететінін айтады. Оның ұсынысы – күзетпен қамти алмаған шаруалар егіндерін сақтандыруы керек. Бұл ретте мемлекет киікке аңшылық лицензия сатудан түскен қаражаттың бір бөлігін сақтандыруды субсидиялауға пайдалануы тиіс.
– Киік саны тым көбейген аумақтарда лицензия арқылы аңшылыққа рұқсат беру немесе олардың көшу жолдарын реттеп, басқа жайылымдарға өткізу керек. Бұрын «жойылып кету қаупі бар» деп есептелсе, қазір ол үйрек не қоян секілді кәдімгі жабайы аң, – дейді Қарағанды экомузейінің даму жөніндегі директоры Дмитрий Калмыков.
Шешім қайда?
Экологтар киіктердің көшу жолдарына теміржол мен автожол бойында арнайы өткелдер салу қажеттігін атап өтеді. Ал фермерлер егінге келген зиянды сақтандыра алмай отыр, өйткені қолданыстағы заңнама бойынша сақтандыру тек табиғи апаттарға қатысты рәсімделеді. Киіктерден келген залал сақтандыру төлеміне жатпайды.
Киік пен егіншілер арасындағы қақтығыс – Қазақстандағы табиғат пен адам мүддесінің күрделі түйіні. Бір тарап – ұлттық байлық саналатын жабайы жануарды қорғауды көздесе, екінші тарап – халықты азық-түлікпен қамтып отырған шаруалардың мүддесін алға тартады. Сарапшылар бұл мәселе біржақты шешіммен емес, кешенді тәсіл – заңнаманы өзгерту, сақтандыруды дамыту, киіктің миграциялық жолдарын басқару және қажет болса, реттелген аңшылық механизмдерін енгізу арқылы реттелуі тиіс екенін айтады.
Құралай ӘЛЖАППАР,
«QH»