УАҚЫТ СЫНЫНАН ӨТКЕН ЖОЛ Қасым Аманжоловтың туғанына 115 жыл

Өлең жолдары өз дәуірімен бірге қалып қоятын ақындар бар. Ал сөзі уақыттан да қуатты болып, арада ондаған жыл өтсе де өміршеңдігін жоғалтпайтын қаламгерлер болады. Қасым Аманжолов – сондай ақындардың бірі. 2026 жылы ақынның туғанына 115 жыл толады. Бүгін оның шығармашылығына қайта үңіле отырып, шынайы поэзияның ескірмейтініне тағы бір мәрте көз жеткіземіз. Ол оқырманмен бірге жаңарып, әр буынға жаңа қырынан танылып, тың мағына ашады.

Сарыарқа жұрты үшін Қасым Аманжоловтың есімі айрықша қымбат. Оның өмір жолы Қарағанды топырағынан – Орталық Қазақстанның ұлан-ғайыр даласы мен қатал да ғажайып сұлу табиғатының ортасынан бастау алады. Туған жердің осы болмысы ақынның рухани әлемінің ажырамас бөлігіне айналып, кейін оның көптеген шығармаларына арқау болған Отанға деген терең сүйіспеншіліктің қайнар көзі болды.

Қасым Аманжолов қазақ әдебиетіне өзіндік үнімен келді. Оның үні – жарқын, еркін, сезімге толы үн еді. Қасым поэзиясы ешқашан немқұрайлылыққа жол берген емес. Оның жырларынан жастықтың қуаты, сезімнің шынайылығы, өмірге деген құштарлық пен адам болмысын тануға деген тынымсыз талпыныс айқын сезіледі.

Ол Отан мен махаббат, достық пен жалғыздық, арман мен өмір сынақтары туралы жазды. Ақын қай тақырыпты жырласа да, өлең жолдарының ар жағынан оның өз тұлғасы анық көрініп тұрады. Ол көркем сөздің тасасына жасырынбай, оқырманымен ашық әрі шынайы сырласады.

Қасым Аманжоловтың өмірі мен шығармашылығындағы айрықша кезеңдердің бірі – Ұлы Отан соғысы. Ақын майданның ауыр сынақтарын өз басынан өткерді, соғысты газет бетіндегі хабарлардан емес, оның бел ортасында жүрген жауынгердің көзімен көрді. Сондықтан оның шығармаларындағы соғыс тақырыбы ерекше шыншылдығымен және терең эмоционалдық қуатымен ерекшеленеді.

Осы кезеңдегі ең көрнекті туындыларының бірі – қаза тапқан ақын Абдолла Жұмағалиевтің рухына арналған «Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасы. Бұл шығарма бір адамның тағдырын баяндаудың шеңберінен әлдеқайда асып түсті. Ол ерлік пен қайсарлықтың, ажалмен бетпе-бет келген сәтте де адамдық қадір-қасиетті сақтай білудің поэтикалық ескерткішіне айналды.

Бәлкім, Қасым Аманжолов шығармашылығының бүгінгі күнге дейін оқырман жүрегінен орын тауып келе жатқаны да сондықтан болар. Өткен ондаған жыл ішінде әлем өзгерді. Қазақстан да өзгерді, жаңа қалалар бой көтерді, цифрлық технологиялар өмірімізге енді, адамдар арасындағы қашықтық бұрынғы мәнін жоғалта бастады. Бірақ адам баласын толғандыратын басты сауалдар өзгерді ме? Отанды сүю деген не? Өзіңе адал болу деген нені білдіреді? Өмір қиын таңдау алдына қойған сәтте адамдық қадір-қасиетті қалай сақтауға болады? Адамнан кейін не қалады?

Қасым Аманжолов бұл сұрақтарға дайын жауап ұсынбайды. Жалпы, поэзияның табиғаты да дайын жауап беруге құштар емес. Оның атқаратын қызметі әлдеқайда маңызды – адамды ойландыру.

Бұл бүгінгі ұрпақ үшін ерекше мәнге ие. Қазіргі жас орасан зор ақпарат кеңістігінде өмір сүреді. Бірнеше секундтың ішінде мыңдаған хабарлама, сурет, бейнежазба мен сан алуан пікірге қол жеткізуге болады. Осындай толассыз ақпарат ағынында шынайы сөзді ести білу қабілетін жоғалтпау аса маңызды. Өйткені шынайы сөздің ар жағында адам тағдыры, бастан кешкен өмір тәжірибесі мен адал сезім тұрады. Қасым поэзиясы – дәл осындай поэзия.

Оның шығармаларында Отан дерексіз ұғым ретінде көрінбейді. Отан – ата-баба мекені, туған дала, ана тілі, тарих, мәдениет пен халық жады. Елге деген сүйіспеншілік адамның дәл жанында тұрған дүниелерден басталады: туған жерден, бала кезден көзге таныс табиғаттан, үлкенге деген құрметтен, өз тарихыңды білуден және ана тіліне деген жанашырлықтан бастау алады.

Сондықтан Қасым Аманжоловтың 115 жылдығы – әдеби күнтізбедегі кезекті мерейтой ғана емес. Әсіресе Сарыарқа төрінде бұл датаның мәні бөлек. Қарағанды өңірі үшін бұл – тағдыры туған өлкемізбен тамырлас тұлғаны тағы бір мәрте еске алуға берілген мүмкіндік. Оның кітаптарын қайта ашып, таныс өлең жолдарын жаңаша оқуға, бәлкім, қазақ әдебиетінің ұлы әлеміне енді ғана қадам басқан жас оқырманды Қасым шығармаларымен алғаш рет таныстыруға себеп болатын сәт.

Мерейтойдың мәні бізді өткенге ғана емес, бүгінге де қайта үңілдіре алғанда арта түседі. Көрнекті тұлғалар туралы жадымыз салтанатты шаралармен, көрмелермен немесе еске алу кештерімен ғана шектелмеуге тиіс. Жазушы мен ақынды есте сақтаудың ең маңызды жолы – оның шығармаларын оқу. Кітап ашылып, шығарма оқылып тұрған кезде автор да оқырманымен тілдесуін жалғастыра береді.

Қасым Аманжолов салыстырмалы түрде қысқа ғұмыр кешті. Бірақ өзінен кейін авторының өмірімен бірге тоқтап қалмаған, керісінше, дербес сапарын жалғастырған мол мұра қалдырды. Уақыт алмасып, дәуір өзгерді, қоғам жаңарды, оқырманның сан буыны ауысты. Алайда уақыт Қасым сөзін үнсіз қалдыра алмады.

Шынайы әдебиеттің таңғажайып қасиеттерінің бірі де осында болса керек. Бір кезде адам қолына қалам алып, өз дәуірінің ойы мен сезімін қағазға түсіреді. Арада ондаған жыл өткенде сол жолдарды мүлде басқа заманда өмір сүрген адам оқиды да, кенет одан өзінің жан дүниесін, өз толғанысын танып жатады. Ұрпақтар сабақтастығы осылай қалыптасады.

Бүгінде бізді Қасым Аманжолов өмір сүрген кезеңнен ондаған жыл бөліп тұр. Бірақ оның шығармаларын қолға алып, алғашқы жолдарын оқи бастаған сәтте-ақ сол аралық жақындай түседі. Ақын қайтадан бізбен тілдескендей болады.

Шынайы сөздің құны өткен жылдардың санымен өлшенбейді. Оның бағасын уақыт береді. Ал Қасым Аманжолов поэзиясы өзінің ең басты сынағынан – уақыт сынынан әлдеқашан сүрінбей өтті.

Н.В.Докучаева 

Ж.А.Азимбаева 

С.А.Иванова 

Әбілқас Сағынов атындағы ҚарТУ-дың 

«Орыс тілі және мәдениеті» кафедрас

ының аға оқытушылары